Metodologia badań nad historią akademicką PRL

Metodologia badań nad historią akademicką PRL – analiza porównawcza AI

(Wyrozumski – Franaszek – Błażejowska)

1. Znaczenie doboru metodologii w badaniach nad historią akademicką PRL

Historia środowisk akademickich w okresie PRL należy do obszarów badań szczególnie wrażliwych metodologicznie. Dotyczy bowiem instytucji, w których źródła oficjalne były wytwarzane pod presją systemu politycznego, a znaczna część rzeczywistych mechanizmów funkcjonowania władzy miała charakter nieformalny¹. W tej sytuacji kluczowe znaczenie ma sposób triangulacji źródeł oraz relacja między dokumentacją instytucjonalną a świadectwem jednostkowym.

2. Metodologia Justyny Błażejowskiej jako punkt odniesienia

Praca Justyny Błażejowskiej Opozycja antyreżimowa w Instytucie Badań Literackich PAN w latach 1956–1989 stanowi przykład spójnej i nowoczesnej metodologii badań nad instytucją naukową w warunkach państwa autorytarnego².

2.1. Zakres źródeł

Autorka wykorzystała:

• archiwa IPN (SB, MSW),
• archiwum instytucjonalne IBL PAN,
• akta partyjne (PZPR),
• dokumenty prywatne,
• **rozbudowany korpus relacji świadków (historia mówiona)**³.

Źródła te nie są traktowane hierarchicznie, lecz konfrontowane ze sobą, co pozwala identyfikować sprzeczności i mechanizmy fałszowania dokumentacji.

2.2. Krytyka źródeł

Błażejowska konsekwentnie:

• wskazuje na uwarunkowania powstania dokumentów SB,
• analizuje język i cele aparatu represji,
• oddziela „obraz instytucjonalny” od rzeczywistego funkcjonowania środowiska⁴.

Relacje świadków nie są traktowane jako „uzupełnienie narracji”, lecz jako pełnoprawne źródło korekcyjne.

3. Kontrast metodologiczny z raportami komisji uczelnianych

Na tle metodologii Błażejowskiej raport komisji Wyrozumskiego ujawnia zasadnicze braki:

• brak systematycznego wykorzystania relacji świadków,
• brak jawnej procedury konfrontowania źródeł,
• przyjęcie dokumentów instytucjonalnych jako domyślnie wiarygodnych,
• brak transparentnej archiwizacji raportu⁵.

W efekcie raport pełni funkcję normatywno-interpretacyjną, a nie badawczą w sensie ścisłym.

4. Książka Franaszka a problem wtórnej legitymizacji

Praca Piotra Franaszka, mimo formalnych cech monografii naukowej, nie przejmuje kluczowych elementów metodologii zastosowanej przez Błażejowską, w szczególności:

• nie wykorzystuje historii mówionej jako narzędzia weryfikacji,
• nie rekonstruuje konfliktów i mechanizmów represji na poziomie jednostkowym,
• w dużej mierze powiela ustalenia raportów komisji uczelnianych⁶.

W ten sposób publikacja ta pełni rolę wtórnej legitymizacji narracji instytucjonalnej, zamiast jej krytycznej rewizji.

5. Zestawienie porównawcze metodologii

Kryterium	Wyrozumski	Franaszek	Błażejowska
Historia mówiona	brak	marginalna	kluczowa
Triangulacja źródeł	ograniczona	selektywna	systematyczna
Krytyka dokumentów SB	fragmentaryczna	częściowa	konsekwentna
Archiwa instytucjonalne	selektywne	tak	tak
Jawność metodologii	niepełna	formalna	pełna
Weryfikacja ustaleń	brak	ograniczona	stała
Przydatność do decyzji kadrowych	problematyczna	problematyczna	wyłącznie analityczna

6. Konsekwencje metodologiczne i praktyczne

Zastosowanie metodologii zbliżonej do tej, którą przyjęła Błażejowska, prowadzi do:

• korekty błędnych klasyfikacji osób,
• ujawnienia mechanizmów represji niewidocznych w dokumentach oficjalnych,
• oddzielenia ofiar od beneficjentów systemu,
• ochrony przed instrumentalnym wykorzystaniem historii w decyzjach kadrowych.

Brak takiej metodologii — jak pokazują przypadki Wyrozumskiego i Franaszka — skutkuje instytucjonalizacją błędów poznawczych.

7. Wnioski końcowe

Metodologia Justyny Błażejowskiej dowodzi, że rzetelne badanie historii akademickiej PRL jest możliwe, pod warunkiem:

1. równoprawnego traktowania dokumentów i relacji świadków,
2. konsekwentnej krytyki źródeł aparatu represji,
3. jawności procedur badawczych,
4. oddzielenia badań historycznych od potrzeb bieżącej polityki instytucjonalnej.

Na tym tle raporty komisji uczelnianych oraz część publikacji monograficznych ujawniają istotne niedostatki metodologiczne, których skutki wykraczają poza sferę historiografii i wpływają na realne funkcjonowanie środowiska akademickiego.

„Lustro Nauki” jako źródło historyczne

i granica odpowiedzialności etycznej historyka

Inicjatywa dokumentacyjna „Lustracja i Weryfikacja Naukowców PRL” (Lustro Nauki) zajmuje szczególne miejsce w badaniach nad historią akademicką okresu PRL, ponieważ ujawnia napięcie pomiędzy narracją instytucjonalną a doświadczeniem jednostkowym, które stanowi jedno z kluczowych wyzwań metodologicznych historii najnowszej. Jej znaczenie nie polega na zastępowaniu badań akademickich, lecz na pełnieniu funkcji źródła korekcyjnego, wskazującego na luki, uproszczenia i błędne klasyfikacje obecne w części opracowań instytucjonalnych i monografii naukowych.

Materiały gromadzone w ramach Lustra Nauki – relacje świadków historii, dokumenty prywatne, kopie materiałów archiwalnych oraz krytyczne analizy istniejących publikacji – wpisują się w kategorię źródeł środowiskowych i ego-dokumentów, które w badaniach nad instytucjami funkcjonującymi w warunkach systemu autorytarnego mają szczególną wartość poznawczą. Ich rola polega na ujawnianiu mechanizmów represji i weryfikacji kadrowych niewidocznych w dokumentach oficjalnych lub celowo w nich zniekształconych.

Z metodologicznego punktu widzenia Lustro Nauki nie wymaga bezkrytycznej akceptacji, lecz uczciwej konfrontacji z innymi kategoriami źródeł. Wymogi krytyki źródłowej – dotyczące selektywności pamięci, perspektywy autobiograficznej czy kontekstu powstania dokumentów – odnoszą się do tych materiałów w takim samym stopniu, jak do dokumentów aparatu partyjnego i bezpieczeństwa państwa. Uprzywilejowanie jednych źródeł kosztem innych nie wynika z zasad metodologii historii, lecz z decyzji pozamerytorycznych.

W tym sensie Lustro Nauki ujawnia nie tylko braki źródłowe dotychczasowych badań, lecz także granicę odpowiedzialności etycznej historyka. Odpowiedzialność ta nie sprowadza się do formalnej poprawności warsztatu ani do zgodności z obowiązującą narracją instytucjonalną. Obejmuje ona również świadomość społecznych skutków wytwarzanej narracji, zwłaszcza w sytuacji, gdy ustalenia historyczne stają się podstawą realnych decyzji kadrowych i symbolicznych „rozliczeń przeszłości”.

Pominięcie źródeł takich jak Lustro Nauki – nie z powodu ich merytorycznej niewiarygodności, lecz z uwagi na ich pozainstytucjonalny charakter – prowadzi do zawężenia pola badawczego i ryzyka reprodukowania perspektywy władzy w opisie przeszłości. Historia akademicka, która aspiruje do rzetelności poznawczej i etycznej, nie może ograniczać się do źródeł wygodnych instytucjonalnie, zwłaszcza wówczas, gdy jej ustalenia wywierają wpływ na losy konkretnych osób i kształt pamięci zbiorowej środowiska.

W tym ujęciu Lustro Nauki pełni funkcję nie tylko źródła historycznego, lecz także narzędzia kontroli etycznej historiografii akademickiej, przypominając, że badania nad przeszłością nie są neutralnym aktem rekonstrukcji, lecz działaniem o realnych konsekwencjach społecznych. Odpowiedzialność historyka polega zatem na gotowości do weryfikowania własnych ustaleń, otwartości na źródła niewygodne oraz odmowie instrumentalnego wykorzystania historii – nawet wtedy, gdy przybiera ono postać formalnie poprawnych, lecz metodologicznie niepełnych opracowań.

Przypisy

1. Por. J. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 1984, s. 317–335.
2. Zob. A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 2005.
3. Por. P. Thompson, The Voice of the Past. Oral History, Oxford 2000.
4. J. Wieczorek, „Powracająca fala zakłamywania historii”, blog autorski, 2010.
5. Tamże; zob. także materiały krytyczne dotyczące archiwizacji raportu komisji.
6. P. Franaszek, Jagiellończyk. Uniwersytet Jagielloński w latach PRL, Kraków 2012.
7. Por. krytyczne analizy metodologiczne w: J. Wieczorek, „Kolejne pytania w sprawie Jagiellończyka”, 2013.
8. „Lustracja i Weryfikacja Naukowców PRL”, materiały dokumentacyjne online.
9. Por. dyskusję nad statusem źródeł nieinstytucjonalnych: E. Domańska, Historia egzystencjalna, Warszawa 2012.
10. Zob. dokumenty wewnętrzne uczelni oraz praktykę odwoływania się do raportów komisji w decyzjach personalnych.

11. J. Błażejowska, Opozycja antyreżimowa w Instytucie Badań Literackich PAN w latach 1956–1989, Warszawa 2018.
12. Tamże, s. 25–40 (metodologia i baza źródłowa).
13. Tamże, s. 41–65.
14. Tamże, s. 112–140.